آن سپرده بود - و اين عمل در مقياس وسيع بيشتر در زمان آل بويه صورت گرفت - و نيز با مصادره املاك « 22 » - به‌ويژه املاك مأموران معزول « 23 » - به حد اعلاى خود رسيد ، ولى منابع موجود البتّه از هيچ‌يك از اين موارد به طور مجزا ياد نكرده‌اند . مالكان ، گاه به طرز صلح‌جويانه‌اى از حقوق مالكيت خود بر بعضى نقاط و اراضى صرفنظر مىكردند ، چنان كه مثلا در سال 512 ه / 19 - 1118 م سنجر در برابر اسماعيليان در ناحيه قومس و دامنهء گرد كوه كه مربوط به آنان بود ، چنين كرد . « 24 » امّا اين امر ، قاعده‌اى كلّى نبود ، بلكه در اين مورد همچنان‌كه قابل اثبات است ، فقط ترس از پافشارى حشاشيون تسليم نشده در محاصره سال 512 ه / 1118 م چنين توافقى را موجب شد . علاوه بر زمينهاى امراء ، كه از املاك دولتى در هر زمان فقط از لحاظ نظرى - و نه واقعا در عمل - قابل تفكيك بود ، در مناطق ايران املاك خصوصى وسيعترى ( املاك دهكانان ) با تسهيلات مالياتى نيز وجود داشت « 25 » كه در دوره نخستين امويان ، آشكارا از طريق تصرف در املاك دولتى قديمى گسترش يافته بود . در آغاز براى اين‌گونه زمينها ، به‌ويژه اصطلاح « ضياع » به كار مىرفت ، « 26 » به آنها « اموال منقول » مربوط به زمينها و به خصوص ايغار - مناطق اعطايى آزاد ، نيز تعلق

--> ( 22 ) . بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 129 ، 294 ، 311 ( حدود سال 205 ه / 820 م در ناحيه سيسار ) ؛ ص 329 و بعد ؛ جهشيارى : كتاب الوزراء ، ص 92 ؛ زركوب : شيرازنامه ، ص 26 ؛ ابن اثير : / چاپ تورنبرگ ، ج 8 ، ص 342 و بعد ( آل بويه ) . - . Lambton 592 ; Lokk . 52 ( 23 ) . به طور مثال در سال 586 ه / 1190 م در كرمان : محمد بن ابراهيم : تاريخ آل سلجوق ، ص 153 . ( 24 ) . جوينى : تاريخ جهانگشا ، ج 3 ، ص 214 . ( 25 ) . زيديه در طبرستان آنها را ضبط كردند ؛ اسماعيل بن احمد سامانى در سال 288 ه / 901 م آنها را به 12 شخص يا خانواده بازگرداند : ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 195 . - . Lokk . 111 - ماليات « ضياع » در قم « حيز » جمع « احياز » ناميده مىشد : قمى : تاريخ قم ، ص 161 - 158 ( با فهرست ) ، ص 167 . ( 26 ) . بلاذرى : انساب الاشراف ، ج 4 ، ص 154 ( سوس [ شوش ] در حدود سال 55 ه / 675 م ) ؛ يعقوبى : تاريخ ، ج 2 ، ص 277 ( همان ) ؛ قمى : تاريخ قم ، ص 18 ؛ كتاب الاغانى / بولاق ، ج 12 ، ص 96 ( آغاز قرن دوم هجرى قمرى / هشتم ميلادى ) . - رجوع كنيد به : Kremer , Ein . 292 f . ; Lambton 591 در مورد مناسبات زمان ساسانيان به : Bartholomae , Frau . 9 .